आज कुशे औँसी : कुश भित्र्याउने तथा बुबालाई सम्मान गर्ने दिन

काठमाडौं । कुशे औँसी अर्थात् बुबाको मुख हेर्ने दिन वैदिक सनातन परम्परामा बुबाप्रतिको सम्मान, पितृस्मरण र धार्मिक कर्मसँग जोडिएको महत्वपूर्ण पर्व हो। यस दिन घरमा पवित्र कुश भित्र्याउने, जीवित बुबालाई सम्मान गर्ने तथा दिवंगत बुबा र पितृहरूको सम्झनामा श्राद्ध, तर्पण तथा दान गर्ने परम्परा छ।

सम्भव भएसम्म  आज बिहानै उठेर स्नान गरी शरीर र मनलाई शुद्ध राख्ने परम्परा छ। त्यसपछि आफ्नो नित्यकर्म तथा इष्टदेवको स्मरण गरेर दिनको धार्मिक कर्म प्रारम्भ गर्न सकिन्छ।

कुशे औँसीको मुख्य विशेषता नै पवित्र कुश संकलन तथा घरमा भित्र्याउनु हो। परम्पराअनुसार पुरोहित वा जानकार व्यक्तिले मन्त्र तथा पूजासहित कुश संकलन गरी यजमानको घरमा ल्याउने चलन छ।

कुशलाई वर्षभर देवकार्य तथा पितृकार्यमा प्रयोग गरिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार मन्त्रद्वारा संस्कारित कुश घरमा राख्दा परिवारमा शुभता र कल्याण हुने विश्वास छ।

कुशे औसीका दिन बुबा जीवित हुनुहुन्छ भने उहाँलाई भेटेर ढोग्ने, टीका लगाउने, मिठो भोजन तथा फलफूल खुवाउने र आफूले सकेअनुसार वस्त्र वा उपहार दिने चलन छ।

तर उपहारभन्दा ठूलो कुरा बुबासँग केही समय बिताउनु, उहाँको कुरा सुन्नु र सम्मानपूर्वक आशीर्वाद लिनु हो। कुशे औँसीको मूल सामाजिक सन्देश पनि यही कृतज्ञता र पारिवारिक सम्बन्धसँग जोडिएको छ।

बुबा दिवंगत भइसकेका व्यक्तिले आफ्नो कुलपरम्परा र शास्त्रीय विधिअनुसार श्राद्ध, तर्पण, पिण्डदान तथा सिदादान गर्न सक्छन्।

काठमाडौंको गोकर्णेश्वर महादेव मन्दिर क्षेत्रलाई पितृकर्मका लागि विशेष धार्मिक स्थल मानिन्छ। यस दिन गोकर्णलगायत विभिन्न तीर्थस्थलमा दिवंगत बुबा तथा पितृको नाममा श्राद्ध, तर्पण र पिण्डदान गर्ने श्रद्धालुको उपस्थिति हुने गर्छ।

आफ्नो क्षमता र श्रद्धाअनुसार अन्न, वस्त्र, भोजन वा आवश्यक सहयोग दान गर्न सकिन्छ। धार्मिक परम्परामा दानलाई श्रद्धा, शुद्ध भावना र सत्पात्रसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ।

कुशे औँसीमा घरमा कुश ल्याउने तथा धार्मिक कर्म गराउने पुरोहितलाई परम्पराअनुसार दक्षिणा, सिदा वा सम्मान अर्पण गर्ने चलन पनि छ।

कुशे औँसीलाई परिवारभित्रका ज्येष्ठ तथा अभिभावकप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने अवसरका रूपमा लिन सकिन्छ। नयाँ पुस्तालाई पनि बुबा, हजुरबुबा तथा पूर्वजप्रतिको सम्मान र संस्कारबारे बुझाउनु यस पर्वको महत्वपूर्ण पक्ष हो।

बुबालाई सम्मान गर्न महँगो उपहार नै आवश्यक हुँदैन। आफ्नो क्षमताभन्दा बाहिर गएर ऋण लिएर खर्च गर्ने वा सामाजिक प्रतिस्पर्धा गर्नेभन्दा श्रद्धा र सम्मानलाई प्राथमिकता दिनु उचित हुन्छ।

कुशे औँसीमा मात्र सामाजिक सञ्जालमा बुबाको फोटो राखेर सम्मान गर्ने तर अन्य समयमा अभिभावकको आवश्यकता र भावनालाई बेवास्ता गर्नु पर्वको मूल भावनासँग मेल खाँदैन।जीवित आमाबुबाको सेवा र सम्मान नै सबैभन्दा ठूलो कर्तव्य हो।

पितृकर्म श्रद्धा र मर्यादासँग गरिने धार्मिक कर्म भएकाले त्यसलाई फोटो खिच्ने, सामाजिक सञ्जालमा प्रदर्शन गर्ने वा मनोरञ्जनको विषय बनाउनु उचित मानिँदैन।

श्राद्ध, पिण्डदान, तर्पण, संकल्प तथा अन्य कर्मकाण्डका विधि कुल, गोत्र, परम्परा र स्थानीय संस्कारअनुसार फरक हुन सक्छन्। त्यसैले विस्तृत कर्मकाण्डका लागि जानकार आचार्य वा पुरोहितको मार्गदर्शन लिनु उचित हुन्छ।

पर्वको धार्मिक विश्वासलाई सम्मान गर्दै पनि कसैलाई डर देखाउने, अनावश्यक आर्थिक भार पार्ने वा ‘यति नगरे अनिष्ट हुन्छ’ भनेर बाध्य बनाउने प्रवृत्तिबाट बच्नुपर्छ।

तर्पण, श्राद्ध वा धार्मिक कर्मका लागि तीर्थस्थल जाँदा नदी, घाट र मन्दिर परिसरमा प्लास्टिक, कपडा तथा अन्य फोहोर नफाल्ने। धार्मिक आस्था र वातावरण संरक्षणलाई सँगसँगै अघि बढाउनु आवश्यक छ।

बुबा दिवंगत भइसकेका छन् भने कुशे औँसीमा उहाँलाई श्रद्धापूर्वक सम्झन सकिन्छ। आफ्नो कुलपरम्पराअनुसार घरमै वा गोकर्णेश्वर, पशुपतिनाथ, देवघाट, बराहक्षेत्र, वेत्रावतीलगायत पवित्र तीर्थस्थलमा गई श्राद्ध, तर्पण, पिण्डदान तथा सिदादान गर्ने परम्परा छ।

तर तीर्थमा जान सम्भव नभए पनि श्रद्धापूर्वक पितृस्मरण, दान, सेवा तथा सत्कर्म गर्न सकिन्छ।

कुशे औँसीको वास्तविक सन्देश

कुशे औँसीको सार कुश घरमा राख्नु मात्र होइन, पितृप्रति श्रद्धा र जीवित अभिभावकप्रति सम्मान गर्नु हो।

बुबा हुनुहुन्छ भने उहाँको हात समाउनुहोस्, केही समय उहाँसँग बिताउनुहोस् र आशीर्वाद लिनुहोस्। बुबा हुनुहुन्न भने उहाँले परिवार र समाजका लागि गर्नुभएको योगदान सम्झनुहोस् र उहाँको नाममा सत्कर्म गर्नुहोस्।

"पितृदेवो भव’ भन्ने संस्कारलाई व्यवहारमा उतार्दै कुशे औँसीलाई प्रेम, सम्मान, सेवा र संस्कारको पर्व बनाऔ।