हरिबोधिनी एकादशी : भगवान् विष्णुको जागरण, तुलसी विवाह र शुभकार्यको शुभारम्भ

Jantedhunga

खोटाङ । हिन्दु धर्मावलम्बीहरूको महत्त्वपूर्ण धार्मिक पर्व हरिबोधिनी एकादशी आज श्रद्धा, भक्ति र धार्मिक परम्पराका साथ मनाइन्छ। प्रत्येक वर्ष कार्तिक शुक्ल एकादशीका दिन मनाइने यस पर्वलाई ठूलो एकादशी, देवउठनी एकादशी तथा प्रबोधिनी एकादशीसमेत भनिन्छ।

धार्मिक मान्यताअनुसार आषाढ शुक्ल एकादशी अर्थात् हरिशयनी एकादशीका दिन क्षीरसागरमा शयन गर्नुभएका भगवान् विष्णु चार महिनापछि कार्तिक शुक्ल एकादशीका दिन जागरण हुनुहुन्छ। भगवान् विष्णुको जागरणसँगै चतुर्मास समाप्त हुने र विवाह, व्रतबन्धलगायत शुभ तथा मांगलिक कार्य पुनः सुरु हुने विश्वास रहिआएको छ।

यस दिन भगवान् विष्णुको पूजा–आराधना, व्रत, भजनकीर्तन, तुलसी विवाह तथा तीर्थस्थलमा स्नान गर्ने धार्मिक परम्परा छ। हिन्दु धर्ममा यस एकादशीलाई वर्षभरिका एकादशीमध्ये विशेष पुण्यदायी मानिन्छ।

चतुर्मास र भगवान् विष्णुको शयन

हरिशयनी एकादशीदेखि हरिबोधिनी एकादशीसम्मको चार महिनाको अवधिलाई चतुर्मास भनिन्छ। धार्मिक विश्वासअनुसार यस अवधिमा भगवान् विष्णु योगनिद्रामा रहनुहुन्छ। यही कारण चतुर्मासमा विवाह, व्रतबन्ध तथा अन्य ठूला मांगलिक कार्य नगर्ने परम्परा रहेको छ।

चतुर्मासलाई तपस्या, साधना, संयम, दान, धर्म र आध्यात्मिक चिन्तनको समयका रूपमा लिइन्छ। यस अवधिमा भक्तजनले भगवान्को स्मरण, पूजा, व्रत, धार्मिक ग्रन्थको अध्ययन तथा सात्त्विक जीवनशैली अपनाउने गर्छन्।

हरिबोधिनी एकादशीसँगै भगवान् विष्णु जागरण हुने धार्मिक विश्वासका कारण चतुर्मास समाप्त हुन्छ। त्यसपछि विवाह, गृहप्रवेश, व्रतबन्धलगायत शुभकार्य गर्न धार्मिक रूपमा उपयुक्त समय सुरु भएको मानिन्छ।

तुलसी विवाहको धार्मिक महत्त्व

हरिबोधिनी एकादशीको प्रमुख विशेषता तुलसी विवाह हो। यस दिन तुलसीको मठलाई सजाएर तुलसीको विवाह भगवान् विष्णुको प्रतीक शालिग्रामसँग गराउने परम्परा छ।

तुलसीलाई हिन्दु धर्ममा अत्यन्त पवित्र वनस्पति मानिन्छ। भगवान् विष्णुको पूजा तुलसीको पातबिना अपूर्ण हुने धार्मिक मान्यता छ। तुलसीलाई घरमा रोपेर नियमित पूजा गर्ने परम्परा पनि सनातन धर्ममा विशेष महत्त्व राख्छ।

तुलसी विवाहका क्रममा तुलसीको मठलाई फूलमाला, ध्वजा, तोरण तथा रंगीन कपडाले सजाइन्छ। तुलसीलाई दुलहीका रूपमा शृङ्गार गरिन्छ भने शालिग्रामलाई भगवान् विष्णुको स्वरूप मानेर वरका रूपमा स्थापित गरिन्छ। वैदिक मन्त्रोच्चारण, पूजा, भजनकीर्तन तथा विवाहका धार्मिक विधि पूरा गरिन्छ।

कतिपय स्थानमा तुलसी विवाहलाई वास्तविक विवाहकै स्वरूपमा मनाउने गरिन्छ। आफन्त तथा छिमेकी भेला भएर विवाहका गीत गाउने, पूजा गर्ने, प्रसाद वितरण गर्ने र धार्मिक उत्सव मनाउने परम्परा छ।

वृन्दा र तुलसीको पौराणिक कथा

तुलसी विवाहसँग जोडिएको पौराणिक कथाअनुसार वृन्दा नामकी अत्यन्त धर्मपरायण तथा पतिव्रता स्त्री थिइन्। उनी जलन्धर नामक असुरकी पत्नी थिइन्। वृन्दाको पतिव्रता धर्म र तपस्याका कारण जलन्धर शक्तिशाली बनेको धार्मिक कथा प्रचलित छ।

जलन्धरको अत्याचार अन्त्य गर्न भगवान् विष्णुले विभिन्न उपाय अपनाउनुभएको र त्यस क्रममा वृन्दाको पतिव्रता धर्म भंग भएको कथासँग तुलसीको उत्पत्ति जोडिन्छ।

आफूमाथि भएको घटनाबाट दुःखी वृन्दाले भगवान् विष्णुलाई श्राप दिएको र पछि उनको शरीर तुलसीको वनस्पतिका रूपमा परिणत भएको पौराणिक विश्वास छ। भगवान् विष्णुले तुलसीलाई आफ्नो अत्यन्त प्रिय बनाउँदै सधैँ पूजामा तुलसीको महत्त्व रहने वरदान दिनुभएको कथा प्रचलित छ।

यही धार्मिक विश्वासका आधारमा तुलसी र शालिग्रामको विवाह गराउने परम्परा सुरु भएको मानिन्छ। तुलसी विवाहले निष्ठा, समर्पण, पवित्रता र धर्मप्रतिको आस्थालाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

व्रत, पूजा र धार्मिक अनुष्ठान

हरिबोधिनी एकादशीका दिन बिहानै उठेर स्नान गर्ने, घर तथा पूजा स्थल सफा गर्ने र भगवान् विष्णुको पूजा गर्ने परम्परा छ।

व्रतालुले आफ्नो धार्मिक आस्था र स्वास्थ्यअनुसार निराहार, फलाहार वा सात्त्विक भोजनसहित व्रत बस्ने गर्छन्। दिनभर भगवान् विष्णुको मन्त्रजप, विष्णुसहस्रनाम पाठ, भजनकीर्तन तथा धार्मिक ग्रन्थको श्रवण गरिन्छ।

एकादशी व्रतमा चामल तथा अन्न सेवन नगर्ने परम्परा धेरै समुदायमा प्रचलित छ। कतिपयले पानीसमेत नखाई कठोर व्रत गर्ने गर्छन् भने कतिपयले फलफूल र पानी सेवन गरेर व्रत पूरा गर्छन्।

धार्मिक रूपमा व्रतलाई आत्मसंयम, शुद्धता र भगवान्प्रतिको भक्तिको अभ्यासका रूपमा लिइन्छ। व्रत बस्दा आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार भोजन तथा पानी सेवन गर्नु उपयुक्त मानिन्छ।

शालिग्राम र कालीगण्डकीको महत्त्व

शालिग्रामलाई भगवान् विष्णुको प्रत्यक्ष स्वरूपका रूपमा पूजा गर्ने सनातन परम्परा छ। विशेषगरी नेपालको कालीगण्डकी नदीमा पाइने शालिग्राम शिला धार्मिक दृष्टिले अत्यन्त पवित्र मानिन्छ।

कालीगण्डकी क्षेत्र शालिग्रामको उत्पत्ति तथा प्राप्तिसँग जोडिएकाले यस क्षेत्रको धार्मिक महत्त्व विशेष छ। शालिग्रामको पूजा, तुलसीसँगको सम्बन्ध र भगवान् विष्णुप्रतिको आस्थाले हरिबोधिनी एकादशीलाई थप महत्त्वपूर्ण बनाएको छ।

यस अवसरमा विभिन्न तीर्थस्थल, नदी, तलाउ तथा धार्मिक मठमन्दिरमा भक्तजन स्नान र पूजाआजाका लागि पुग्ने गर्छन्। नेपालका विभिन्न स्थानमा एकादशी मेला तथा धार्मिक कार्यक्रमसमेत आयोजना हुने परम्परा छ।

तुलसीको पात टिप्न नहुने धार्मिक मान्यता

हरिबोधिनी एकादशीका दिन तुलसीको पात टिप्न नहुने धार्मिक मान्यता प्रचलित छ। तुलसीलाई भगवान् विष्णुको प्रिय मानिने भएकाले यस दिन तुलसीको बिरुवालाई विशेष सम्मान र पूजा गरिन्छ।

पूजाका लागि आवश्यक तुलसीका पात अघिल्लो दिन नै टिपेर राख्ने चलन छ। एकादशीका दिन तुलसीको मठमा दीप प्रज्वलन गर्ने, जल अर्पण गर्ने, फूल चढाउने र परिक्रमा गर्ने परम्परा रहिआएको छ।

सामाजिक र सांस्कृतिक एकताको पर्व

हरिबोधिनी एकादशी केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित पर्व होइन। यसले परिवार, समुदाय र समाजबीचको सम्बन्धलाई समेत बलियो बनाउने सांस्कृतिक भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ।

गाउँघरमा तुलसी विवाहका अवसरमा आफन्त तथा छिमेकी भेला हुने, सामूहिक पूजा गर्ने, विवाहका गीत गाउने र प्रसाद बाँड्ने चलन छ। यस्ता गतिविधिले धार्मिक संस्कारलाई पुस्तान्तरण गर्न तथा सामाजिक सद्भाव कायम राख्न सहयोग पुर्‍याउँछन्।

तुलसी विवाहले प्रकृति र वनस्पतिप्रतिको सम्मानलाई पनि धार्मिक संस्कारसँग जोडेको छ। घरघरमा तुलसी रोप्ने, संरक्षण गर्ने र नियमित पूजा गर्ने परम्पराले तुलसीको सांस्कृतिक तथा वातावरणीय महत्त्वलाई समेत उजागर गर्छ।

शुभकार्यको पुनःआरम्भ

हरिबोधिनी एकादशीसँगै चतुर्मास समाप्त हुने भएकाले हिन्दु धर्मावलम्बीमा विवाह, व्रतबन्ध, गृहप्रवेश तथा अन्य शुभकार्य सुरु गर्ने धार्मिक विश्वास छ।

चतुर्मासभर रोकिएका मांगलिक कार्य यस दिनपछि साइतअनुसार सञ्चालन गर्न सकिने मान्यता रहिआएको छ। त्यसैले हरिबोधिनी एकादशीलाई धार्मिक पर्वसँगै नयाँ उत्सव, पारिवारिक समारोह र सामाजिक गतिविधिको सुरुवात गर्ने दिनका रूपमा पनि लिइन्छ।

भगवान् विष्णुको जागरण, तुलसी विवाह, व्रत तथा पूजाआराधनासँग जोडिएको हरिबोधिनी एकादशीले श्रद्धा, संयम, धार्मिक आस्था र सामाजिक एकताको सन्देश दिने पर्वका रूपमा नेपाली समाजमा विशेष स्थान बनाएको छ।

Jantedhunga
प्रतिक्रिया